Konu: El-Hudâ

[ustad]

Rahmân-Rahîm Allah'ın Adıyla

 

Bu, Ebû Nasr'm[1] te'lif ettiği Kur'ân-ı Kerîm'in vü-cûhuna dair Mukâtil b. Süleyman'dan rivayetidir. Onun yaptığı açıklamalar arasında şunlar vardır: [2]

 

1. El-Hudâ
 

 el-Hudâ, on yedi şekilde tefsir edilir:

1. el-Hudâ, beyân manasında kullanılır; şu âyetler­de olduğu gibi:

İşte şunlar, Rabb'lerinden bir hudâ (yani, beyan} üze-' rindedir.[3] (Bakara/5)

İşte şunlar, Rabb'lerinden bir hudâ {yani, beyan} üze­rindedir.[4] (Lokmân/5)

Bunun doğrulayıcı ifadesi de Fussilet süresindeki şu âyettir:

Semûd (kavmin)e gelince, Biz onlara hudâ/hidâyet ettik {yani, beyan ettik I bildirdik}. (Fussilet/17)

Gerçekten Biz onu yola hudâ/hidâyet ettik {yani, ona beyan ettik I bildirdik}. (İnsan/3)

Şu, onlar için bir hudâ/hidâyet sebebi olmadı mı {ya­ni, onlara beyan etmedi I bildirmedi mil: Kendilerin­den evvel kaç kurun helak ettik, onların meskenle­rinde gezip dolaşıyorlar? Şüphe yok ki şunda, üstün akıl sahiplerine işaretler/deliller vardır. (Tâ-Hâ/128)

Şu, onlar için bir hudâ/hidâyet sebebi olmadı mı {yani, onlara beyan etmedi I bildirmedi mi}: Kendilerinden evvel kaç kurun helak ettik, onların meskenlerinde gezip dolaşıyorIar?*Şüphe yok ki şunda, işaretler/delli-ler vardır, kulak vermeyecekler mi? (Secde/26)

Buna benzer âyetler çoktur.

2. el-Hudâ ile, İslâm dîni kasdedilmiştir; şu âyet­lerde olduğu gibi:

Şüphesiz ki sen, dosdoğru bir hudâ {yani, dosdoğru bir dîn: îslâmj üzerindesin. (Hacc/67)

De ki: "Şüphesiz hudâ, Allah'ın hudâsıdır" {yani, dîn, İslâm dînidir}. (Bakara/120)

Şüphesiz hudâ, Allah'ın hudâsıdır" {yani, dîn, islâm dînidir}. (En'âm/71)

Buna benzer âyetler çoktur.[5]

3.  Hudâ ile, imân kasdedilmiştir; şu âyetlerde ol­duğu gibi:

Allah hudâya erenlerin hudâsmı arttırır {yani, onla­rın îmânını arttırır}. (Meryem/76)

Biz de onların hudâlarını {yani, îmânlarını) arttır­mıştık. (Kehf/13)

Size geldikten sonra sizi hudâdan {yani, îmândan} biz mi alıkoyduk?! (Sebe'/32)

Senin yanındaki ahdi gereği bizim için Rabbine du'â et. Gerçekten biz hudâya geleceğiz {yani, îmân edece­ğiz} mü'minler olacağız}. (Zuhruf/49)

Bunun benzerleri çoktur.

4.  Hudâ, dâî/davetçi manasında kullanılır; şu âyetlerde olduğu gibi:

{Ey Nebi}! Sen sadece bir uyarıcısın. Esasen her kavm için bir hadi vardır {yani, onları davet eden bir davetçi olmuştur}. (Ra'd/7)

Muhakkak ki sen, sırât-ı müstakîm'e hudâ/hidâyet {yani, davet! ediyorsun. (Şûrâ/52)

Musa'nın kavminden de hakka hudâ/hidâyet (yani, davet! eden bir ümmet vardır. (A'râf/159)

Onlardan, emrimizle hudâ/hidâyet (yani, davet! eden önderler kıldık.[6] (Secde/24)

Gerçekten bu Kur'ân doğruya hudâ/hidâyet iyani, davet} eder. (îsrâ/9)

Biz Musa'dan sonra indirilmiş olup önündekini doğ­rulaYARAK hakka hudâ/hidâyet {yani, davet} eden bir Kitap dinledik. (Ahkâf/30)

Rüşde buda/hidâyet {yani, davet} ediyor. (Cin/2)

Onları cahîmin yoluna hudâ/hidâyet {yani, davet! edin! (Sâffât/23)

Bunun benzeri âyetler çoktur.

5. Hudâ [hidâyet], marifet [bilmek, tanımak, öğ­renmek] manasında kullanılmıştır; şu âyetlerde böyle­dir:

Ve alâmetler (yarattı). Onlar yıldızla da hudâ/hidâ­yet bulurlar {yani, yollarını tanırlar bilip öğrenir­ler!. (NahV16)

Onda [yeryüzünde], hudâ/hidâyet bulabilsinler {yani, gidecekleri yolları tanısınlar! bilsinler} diye yollar yaptık. (Enbiyâ/31)

Muhakkak ki Ben; yönelen, îmân eden ve sâlih amel işleyen, sonra, hudâya/hidâyete eren {yani, hidâyeti tanıYARAK bilerek onu zikreden}[7]kimse için gaffarım [çok bağışlayıcıyım], (Tâ-Hâ/82)

Bakalım hudâ/hidâyete erecek {yani, sırrı tanıya­cak/bilecek} mi, yoksa hidâyete ermeyenlerden {yani, sırrı tanımayanlardan } bilmeyenlerden}[8] mi olacak? (Neml/41)

Bu gibi âyetler çoktur.

6.  Huda, kitaplar ve rasûller manasında kullanıl­mıştır; şu âyetlerde olduğu gibi:

Şayet Benden size bir hudâ {yani, rasûller ve kitap­lar! gelir de... (Bakara/38)

Şayet Benden size bir hudâ {yani, rasûller ve kitap-lar} gelir de... (Tâ-Hâ/123)

7.  Hudâ; doğruluk, doğru yolu bulmak manasında kullanılır; şu âyetlerde olduğu gibi:

"Umarım Rabbim beni sevâe's-sebîle hudâ/hidâyet eyler"{yani, doğruya iletir, doğruyu gösterir} dedi. (Kasas/22)

Ve ben ateşin başında bir hudâ (yani, bana yolu gös­terecek bir kimse} bulurum. (Tâ-Hâ/10)

Bizi sevâi's-sirâta hudâ/hidâyet eyle (yani, bize doğru yolu göster}! (Sâd/22)

Buna benzer âyetler çoktur.

8. Hudâ, Muhammed'in durumu anlamında kulla­nılmıştır; şu âyetlerde olduğu gibi:

Doğrusu, inzal ettiğimiz beyyinâtı ve hudâyı {yani, Muhammed'in durumunu, o'nun nebi-rasûl olduğu­nu} gizleyenler... (Bakara/159)

Doğrusu, hudânm {yani, Muhammed'in durumunun, o'nun nebi-rasûl olduğunun} kendilerine beyan edil­mesinin ardından arkalarını dönenler... (Muhammed/25)

Huda'nın {yani, Muhammed'in durumunun, o'nun nebi-rasûl olduğunun} kendilerine beyan edilmesinin ardından o Rasûl'e karşı gelenler... (Muhammed/32)

9.  el-Hudâ ile, Kur'ân kasdedilmiştir; şu âyetlerde böyledir:

Andolsun ki Rabb'lerinden onlara hudâ {yani, Kur'­ân} gelmiştir. (Necm/23)

Onlara hudâ {yani, her şeyin açıklamasını ihtiva eden Kur'ân} geldiğinde, insanları îmân etmekten alıkoyan şey, "Allah, rasûl olarak bir beşeri mi

bahsetti" demeleridir. (İsrâ/94)

Onlara hudâ {yani, her şeyin açıklamasını ihtiva eden Kur'ân} geldiğinde, insanları îmân etmekten ve Rabb'lerine istiğfar etmekten alıkoyan şey, ancak ev­velkilerin sünnetinin kendilerine de gelmesini bekle­meleridir. (Kehf/55)

10.  el-Hudâ ile, Tevrat kasdedilmiştir; şu âyetlerde

böyledir:

Andolsun ki Musa'ya hudâ {yani, Tevrat'ı} vermiştik. (Mü'min/53)

Andolsun ki Musa'ya Kitap vermiş, —onun likasından şüphe etme- ve onu İsrâîloğulları için hudâ {yani, Tevrat'ı rehberlik} kılmıştık/yapmıştık. (Secde/23)

Bunun bir benzeri de İsrâ sûresindedir.[9]

11.  Hudâ, istircâda bulunmaya [innâ lillâh... de­meye] iletilmek manasında kullanılmıştır; şu âyetlerde olduğu gibi:

İşte Rabb'lerinden salavât ve rahmet onlara ve işte hudâya/hidâyete erenler {yani, istircâda bulunmaya iletilenler} de onlardır. (Bakara/157)

Kim Allah'a {yani, kendisine isabet eden musibetin Allah'tan olduğuna[10] îmân ederse, onun kalbini hu­dâya/hidâyete erdirir {yani, kalbini istircâda bulun­maya iletir}, (Teğâbün/11)

12.  Lâ yehdî [hidâyet etmez I hidâyete iletmez], hüccet/delil ortaya koy amama i delil ikâme edememe, da­lâletten dînine iletmeme manasında kullanılır; şu âyet­lerde olduğu gibi:

Allah kendisine mülk verdi diye Rabbi hakkında Ib-râhîm iîe çekişeni bilmiyor musun? Hani İbrahim, "Benim Rabbim dirilten ve öldürendir" deyince o, "Ben de diriltir ve öldürürüm" demişti. îbrâhîm, "Muhakkak ki Allah güneşi doğudan getiriyor, haydi sen onu batıdan getir" deyince, o kâfir apışıp kalmış­tı. Allah zâlknler kavmini hudâya (yani, hüccet I delil ikâme etmeye, delil ortaya koymaya, dalâletten dîni­ne} iletmez. (Bakara/258)

Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram'm imare­tini... Allah zâlimler kavmini hudâya {yani, hüc­cet! delil ikâme etmeye, delil ortaya koymaya, dalâlet­ten dinine} iletmez. (Tevbe/19)

Allah zâlimler kavmini hudâya {yani, dalâletten dîni­ne} iletmez. (Cuma/5)

Benzeri âyetler çoktur.

13. el-Hudâ, tevhîd manasında kullanılır; şu âyet­lerde böyledir:

Seninle birlikte hudâya {yani, tevhide ve hak dine} tâbi olursak, yerimizden koparılıp atılırız. (Kasas/57)

O ki Rasûlü'nü hudâ {yani, tevhîd} ve hak dîn ile gön­derdi. (Saff/9)

Bunun bir benzeri de Feth sûresindedir.[11]

14. Hudâ, sünnet anlamında kullanılır; şu âyetler­de olduğu gibi:

Biz atalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk; biz de onların âsârı üzerinde giderek hudâya/hidâyete ere­riz [muhtedûn] (yani, küfür hususunda onların sün­netlerini takİb ederek doğruyu buluruz}. (Zuhruf/22)

İşte bunlar (yani, nebiler} Allah'ın hudâ/hidâyet etti­ği kimselerdir. O halde sen de onların hidâyetlerine {yani, tevhîd hususundaki sünnetlerine} iktida et! (En'âm/90)

15.  Lâ yehdî [hidâyete erdirmez/iletmez] ibaresi ile, ıslah etmez anlamı kasdedilmiştir; şu âyette olduğu gibi:

Şüphesiz Allah hâinlerin keydini hudâya/hidâyete erdirmez {yani, zinakârların amelini ıslah etmez}. (Yûsuf/52)

16. el-Hudâ, hayvanlara[12] ilham manasında kulla­nılır; şu âyetlerde olduğu gibi:

Rabbimiz her şeye {yani, yeryüzünde hareket eden canlılara hayvanlara} hilkatini {kendisine uygun olan suretini} veren, sonra da hudâ/hidayet {yani, sonra da ona maişetini ve otlayacağı yeri nasıl bula­cağını ilham} edendir. (Tâ-Hâ/50)

O ki takdir edip {yani, erkeği ve dişiyi yaratmayı tak­dir edip} hudâ/hidâyet verendir {yani, erkeğe, dişiye nasıl yaklaşacağını, dişinin ona nasıl geleceğini [dişi­yi nasıl celbedeceğini] ilham edendir}. (A'lâ/3)

17. Hudnâ, tevbe ettik Idöndük manasında kullanı­lır; şu âyette olduğu gibi:

Şüphesiz biz Sana hudnâ ettik {yani, biz Sana dön­dük}.[13] (A'râf/156) [14]

--------------------------
[1] Burada adı geçen Ebû Nasr ile ilgili herhangi bir açıklama ya da tanıtıma rastlayamadım. Bununla birlikte Mukâtil b. Süleyman'ın Tefsiri'ni rivayet eden şahsın Ebû Salih el-Hu-zeyl b. Habîb olduğunu da belirtelim. Fakat Dr. Yûsuf el-Iş, Mukâtil'in Tefsiri'ni Huzeyl b. Habîb'e nisbet etmiştir. Oysa tefsir, râvisine değil, müellifine nisbet edilir. Meselâ "Hu­zeyl b. Habîb'in rivâyetiyle Mukâtil'in Tefsiri" denilir. Bu­nun da delili şudur: Elimizde Mukâtil'in Tefsiri'nin çeşitli nüshaları bulunmaktadır. Bunların üzerinde, "İbnu's-Sem-mâk diye tanınan Ebû Amr Osman b. Ahmed b. Abduî]ab ed-Dekkak'm rivâyetiyle Mukâtiî b. Süleyman'ın Tefsiri" ibaresi yazmaktadır. Bu ifadeler Mukâtil'in Tefsiri'nin Köp­rülü Kütübhânesi'ndeki nüshasında Nûr/50 âyetinin tefsi­rinde geçmektedir. III. Ahmed, Emanet ve Hamidiye nüsha­larında ise Tefsirin Mukâtil b. Süleyman'a kadar ulaşan sil­silesi, "Bize Kadı Ebû Abdullah Muhammed b. Ali b. Zeyd eş-Şehrezorî, Kadı Ebû Abdullah Muhammed b. Ali b. Zâde-lec'ten, o da Abdu'l-Hâlık b. el-Hasen'den, o da Abdullah b. Sabit b. Ya'kûb es-Sevrî el-Mukrî'den, o da babasından, o da el-Hu2eyl b. Habîb Ebû Salih ez-Zeydanî'den o da, Mukâtil b. Süleyman'dan otuz kişiden {bunların onikisi tâbiîndendir) rivayetle dedi ki..." şeklinde geçmektedir. Kimisi diğerinden bir harf fazla rivayet etmişken, kimisi Tefsirde diğerine mu­vafakat etmiştir... Ayrıca bkz. Dr. Abdullah Mahmûd Şeh-hâte, Tefsiru Mukâtil b. Süleyman, tahkik mukaddimesi.

[2] Mukâtil b. Süleyman, Kur’an Terimleri Sözlüğü, İşaret Yayınları: 107.

[3] Yazma nüshanın haşiyesinden bir ilave.

[4] Yazma nüshadaki haşiyeden bir fazlalık.

[5] el-Hudâ ile, "İslâm dîni"nin kasdedildiği âyetlere örnek: İs-râ/17; Kehtf 13, 55, 57.

[6] Yazma nüshada ise bunun yerine, Onları emrimizle hidâ­yet eden Önderler kıldık (Enbiyâ/73) şeklindedir. Ancak bu yanlıştır; çünkü bu Enbiyâ sûresindedir. Secde/24'te ise, Onlardan... kıldık ifadesi yer almaktadır. Dolayısıyla Yaz­ma nüshada hatalı olarak, Onları... kıldık şeklinde yazıl­mıştır.

[7] Eserin yazma nüshasında da bu şekildedir. Muhtemelen anlam, "Sonra hidâyet bulmanın sevabını bilen..." şeklinde­dir.

[8] Muhtemelen buradaki sır kelimesi, taht anlamındaki es-se-rîr kelimesinin eksik yazılmış şeklidir. Bu durumda ibare, "tahtını tanıyacak mı, yoksa tanımayacaklardan mı ola­cak" manasına gelir. (Çeviren).

[9] Kitab'ı Musa'ya vermiş ve o'nu, İsrâîloğulları'na bir hidâ­yet kılmış (ve demiş)tik ki: "Beni bırakıp başkasını vekil edinnteyin!" (İsrâ/2) âyetine işaret etmektedir.

[10] Yazma nüshanın haşiyesinden eklenmiş bir fazlalık.

[11] O odur ki, Rasûlü'nü hudâ ve hak dîni ile gönderdi; onu bütün dînlerin üzerine çıkarmak için. Şâhid olarak Allah kâfidir (Feth/28) âyetine işaret etmektedir.

[12] Yazma nüshanın haşiyesinden.

[13] Burada işaret edilen kelimenin iştikakı he-vav-dâl harfleri­dir. Dolayısıyla he-dâl-ye kökünden türeyen hudâ ve hidâ­yet ile alakası yoktur. Bkz. Râgıb el-İsfehanî, el-Müfredât, Mu'cemu Elfâzı'l-Çur'âni'l-Kerîm, (Çeviren).

[14] Mukâtil b. Süleyman, Kur’an Terimleri Sözlüğü, İşaret Yayınları: 107-116.